گرمازدگی، علل و عوامل، پیشگیری، درمان

تعریف:

بدن انسان بطور عادی ، دارای یک مکانیسم تنظیمی گرمایی میباشد و بر هم خوردن تعادل در این مکانیسم به نحوی که درجه حرارت بدن به طور غیر عادی بالا رود را گرمازدگی می نامند .

دربحث امدادی گرمازده شدن در دو طیف کلاسیک و فعالیتی مورد بررسی قرار میگیرد

الف – کلاسیک یا non exertional.

در فرم کلاسیک گرمازده شدن مربوط به طیفی از افراد هستند که بدون داشتن فعالیت حرکتی خاص هستند پس از چند روز تماس با محیطهایی که داری هوای گرم و فاقد امکان تهویه مناسب هستند رخ میدهد

این عزیزان معمولا بعلت استفاده از داروهای همچون ( آرامبخش و خواب آور، آنتی کولینرژیک، آنتی هیستامین و داورهای مدر) و یا دچار بودن به بیماریهایی همچون بیماری قلبی عروقی ، بیماریهای مزمن ، بیماریهای روانی و یا دچار بودن به چاقی مزمن و یا بالا بودن سن در معرض چنین خطری هستند .

ب ) فعالیتی یا exertional.

در فرم فعالیتی شاهد گرمازدگی در سنین پائین تر هستیم معمولا این مشکل برای کارگران ساختمانی خصوصا آنان که در معرض تابش نور خورشید هستند و یا افرادی که مجبورا ساعتها در زیر آفتاب راه بروند و یا ورزشهای سنگینی همچون فوتبال انجام بدهند  اتفاق می افتد..

آسیبهای حاصل از گرما به تناسب شدت آن به سه گروه تقسیم می شوند .

۱- گرمازدگی خفیف     
۲- گرمازدگی متوسط      
۳- گرمازدگی شدید

۱- گرمازدگی خفیف :

این حالت وقتی پیش می آید که فردی به مدت طولانی در معرض حرارتی نسبتا بالا قرار گیرد. .

علایم آن اغلب به صورت: گرفتگی عضلانی، خستگی مفرط و گاهی سرگیجه و غش می باشد .

کمکهای اولیه :

۱-    مصدوم را به محل خنکی منتقل سازید.

۲-    به مصدوم محلول ORS یا محلول آب و نمک و شکر (۱ قاشق چایخوری نمک با ۸ قاشق چایخوری شکر در یک لیتر آب) بدهید.

۳-    عضلات گرفته گرمازده را ماساژ دهید.

۴-    حوله مرطوب روی پیشانی و عضلات گرفتار مصدوم قرار دهید.

۵-    اگر علایم بهبود نیافت یا وخیمتر شد مصدوم را به مرکز درمانی منتقل کنید.

۶-   بیمار باید استراحت نماید و در صورت لزوم از پنکه برای خنک کردن او استفاده شود.

۲- گرمازدگی متوسط :

این حالت به دلیل قرار گرفتن فرد در معرض گرمای زیاد و فعالیت بدنی شدید در محیط، مثل: ملاحان، کشاورزان، آتش نشانها، پیش می آید. علایم بصورت: سرگیجه و عدم هوشیاری است و به دنبال آن پوست رنگ پریده می شود . سایر علایم به صورت تنفس سریع و سطحی، نبض ضعیف، ضعف و تعریق بدن می باشد.

کمکهای اولیه

۱- باید وی را به مکانی خنک مثل زیرسایه بان یا اتاق برده ، لباس های وی را از بدن خارج نمود .

۲- مصدوم را وادار به دراز کشیدن کرده و پاهای او را بالا آورید .

۳- بوسیله پارچه مرطوب و باد زدن و یا هر وسیله دیگر مصدوم را خنک کنید . از روشهای متداول برای خنک کردن فرد گرمازده استفاده از یک ملحفه نازک مرطوب است بهتر است ابتدا ملحفه را خیس کرده و روی بدن وی کشیده و هر چند دقیقه یکبار ملحفه را مرطوب کرده و یا تکان دادن ملحفه مرطوب موجب پائین آمدن دمای بیمار شوید تا بتدریج بدن فرد گرما زده خنک شود .

۴- به مصدوم محلول ORS یا محلول آب و نمک و شکر بدهید. ( مشروط بر اینکه هوشیار بوده و استفراغ نکند)

۵- به هنگام ضرورت باید از کپسول اکسیژن استفاده نمود و در نبود اکسیژن ، اگر لازم شد به مریض تنفس مصنوعی بدهید .

۶- همواره در این مواقع که با فرد گرما زده روبرو هستید توجه داشته باشید که استفاده از داروهای تب بر در اینگونه موارد هیچگونه اثری نمی گذارد چرا که در این افراد سیستم تنظیم مرکزی دما مشکلی ندارد و در واقع بالا بودن دمای بدن ناشی از محیط است.

۷-  و پس از انجام اقدامات اولیه میبایست در صورت عدم بهبودی فرد گرمازده او را سریعا به مرکز درمانی منتقل سازید

۳- گرمازدگی شدید :

این حالت بسیار خطرناک است بیشتر در روزهای گرم و مرطوب اتفاق می افتد .

چرا گرمازده مي‌شويم؟

جام جم آنلاين: تابستان شده و هوا گرم است. گرماي هوا عامل مهمي براي بروز گرمازدگي است. اين بيماري رايج طيفي از علائم را در برمي‌گيرد كه از وضعيت‌هايي خوش‌خيم تا بسيار بدخيم و مرگبار متغير است.

تعدادي از افراد مبتلا به وضعيتي خوش‌خيم ممكن است سريعاً به حالتي بدخيم تغيير كنند كه اين به پاسخ افراد در مقابل استرس گرمايي مرتبط است.

ميزان بروز گرمازدگي دقيقا مشخص نيست. اغلب موارد گرمازدگي در منزل درمان شده يا هرگز تشخيص داده نمي‌شود. شيوع اختلال در زنان و مردان يكسان گزارش شده است، اما در كشور ما به دليل درگيري بيشتر مردان در وضعيت‌هاي منجر به گرمازدگي، مردان عمدتاً مبتلا مي‌شوند. بيشترين آسيب ناشي از گرما را افراد مسن، كودكان، افراد تحت درمان با داروهاي قلبي و افراد با مشكلات رواني دارند. در مكان‌هايي كه عموماً هوا گرم است و افراد با شرايط تطابق دارند، گرمازدگي كمتر بروز مي‌كند.

در زمان‌هاي خشكسالي و بروز امواج گرمايي، ميزان مرگ و مير افزايش مي‌يابد. امواج گرمايي واژه هواشناسي است و زماني مطرح مي‌شود كه دماي هوا در 3 روز متوالي يا بيشتر به بيش از 2/32 درجه سانتيگراد برسد.

افراد به دليل گرما، به تنهايي، آسيب نمي‌بينند. گرما با دفع عرق مي‌تواند وضعيت آب و نمك‌هاي موجود در بدن را به هم بريزد. جبران بسياري از املاح، دشوار بوده يا اثرات اين مواد در بدن بسيار اساسي هستند و تغييرات جزيي در آنها مي‌تواند نمود جدي داشته باشد.

دماي بدن هر فرد بر اساس موازنه مابين 3 بخش به تعادل مي‌رسد؛ توليد گرما، تجمع گرما و دفع آن. زماني كه دماي محيطي كمتر از 35 درجه سانتي‌گراد باشد حرارت از طريق تشعشع و تعريق دفع مي‌شود. اما زماني كه دما از اين حد بگذرد ديگر تشعشع كارآمد نيست و صرفاً گرما از طريق تعريق از دست مي‌رود. اما زماني كه رطوبت هم افزايش يابد ديگر دفع گرما از هر دو روش تشعشع و تعريق به هم مي‌خورد. عرقي كه در اين شرايط از دست مي‌رود گرمايي با خود حمل نكرده بلكه تنها آب بدن را دفع مي‌كند كه وضعيت بدن را بدتر هم مي‌كند.

هر فرد براي مقابله با گرما 4 اقدام انجام مي‌دهد. ابتدا توليد گرما را كاهش داده و در كنار آن عروق پوست گشاد مي‌شود تا گرماي توليدي به بيرون متسع شود. سپس تعريق در پاسخ به افزايش دماي بدن فزوني مي‌يابد. آخرين حربه، فرار از محيط گرما به محلي خنك است.

تا زماني كه دماي بدن به 40 درجه سانتيگراد برسد، سيستم‌هاي تطابقي كه عنوان شد فعال هستند تا دما بالا نرود، اما در دماي بالاتر ديگر كارايي اين ساختارهاي محافظتي از دست رفته و ناخوشي جدي براي بدن بروز مي‌كند. افراد ورزشكار مي‌توانند با تمرينات مرتب و به دست آوردن تطابق با شرايط تا دماي 40 درجه را به راحتي تجربه كنند و ناخوشي جدي بروز نكند.

تطابق، مكانيسم مهمي است كه در آن افراد با ماندن در مكان‌هاي گرم طي چندين هفته، توانايي ماندگاري در محيط را به دست مي‌آورند. همين افراد زماني كه از محيط گرم به محلي با هواي متعادل مي‌روند در ظرف 2 ـ 1 هفته به وضعيت طبيعي خود بر مي‌گردند. اين پديده را مي‌توان در افراد ساكن مكان‌هاي گرم، نانواها، نظاميان و ورزشكاران حرفه‌اي ديد. هفته بعد به انواع خفيف و  قابل درمان گرمازدگي در منزل پرداخته مي‌شود.

كودكان بيشتر تمايل دارند، در محيط خارج از منزل بازي كنند و از آنجايي كه بسيار حساس و ضعيف هستند، تحمل گرماي زياد هوا و آفتاب سوزان تابستاني را ندارند و ممكن است گرماي زياد تاثير عميقي روي فيزيولوژيك بدن آن‌ها داشته باشد. گرمازدگي در كودكان مي‌تواند آن‌قدر خطرناك باشد كه والدين مجبور شوند براي كنترل وضعيت كودك‌شان او را در بيمارستان بستري كنند يا در مورد خودشان هم چند روزي نتوانند سركار حاضر شوند. اما آنچه واضح است اين‌كه با شروع فصل تابستان بايد بيشتر از قبل به سلامت كودك‌تان اهميت دهيد و اطلاعات بيشتري در مورد علائم گرمازدگي، چگونگي برخورد با بيماري‌و راه‌هاي پيشگيري به دست آوريد براي پاسخ به اين سوالات با دكتر بهرام دلاور، متخصص كودكان و عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشكي و خدمات بهداشتي- درماني تهران گفت‌وگويي كرده‌ايم تا با گرمازدگي در كودكان بيشتر آشنا شويم.

--------------------------------------------------------------------------------

گرما زدگي چگونه اتفاق مي‌افتد؟

گرمازدگي در شرايطي رخ مي‌دهد كه دماي مركزي بدن تا حدود 5/38 تا 39 درجه بالا برود و بدن با كمبود مايعات مواجه شود و نتواند مايعات از دست رفته را جبران كند. كودكان در فصل تابستان بيشتر در محيط بيرون از خانه و در فضاي آزاد بازي مي‌كنند و از آنجا كه سطح پوست‌شان نسبت به بالغان خيلي حساس‌تر است و از طرفي مانند بالغان هم عرق نمي‌كنند زيرا مقدار غدد عرق در سطح پوست كودك خيلي كمتر از يك فرد بالغ است و تنظيم عرق كردن كودكان به‌گونه‌اي است كه در دماي بالاتر تعريق مي‌كنند، پس كمتر احساس تشنگي مي‌كنند و تمايل كمتري به خوردن مايعات دارند. همه عوامل ذكرشده باعث توليد گرماي بيشتري در بدن مي‌شود و كودك بيشتر مستعد گرمازدگي و عوارض ناشي از آن مي‌شود. پس كودكان در فصل تابستان خيلي بيشتر از بزرگسالان دچار گرمازدگي مي‌شوند. زيرا مكانيسم دفاعي بدن ما در مقابل گرما با تشنگي عمل مي‌كند. 

----------------------- ادامه در صفحه بعد -----------------------